بیماری‌های اسهالی و التهابی دستگاه گوارش، یکی از چالش‌های بنیادین و مسائل مهم سلامت عمومی در سراسر جهان به شمار می‌آیند که به ویژه در گروه‌های سنی حساس، نظیر شیرخواران زیر شش ماه، پیامدهای بسیار وخیم و گاه مرگباری به همراه دارند. 

از منظر علم پزشکی، اسهال در شیرخواران به وضعیتی اطلاق می‌گردد که در آن، نوزاد دفعات اجابت مزاج خود را به بیش از سه بار در بیست و چهار ساعت افزایش داده و بافت و قوام مدفوع به حالت آبکی، رقیق و غیرطبیعی تغییر می‌یابد.

در این دوره سنی بسیار حساس، به دلیل عدم تکامل کامل سیستم ایمنی، وابستگی مطلق به تغذیه خارج از رحمی و ضعف مکانیسم‌های دفاعی مخاطی دستگاه گوارش، بروز اسهال می‌تواند به سرعت به یک بحران کاهش مایعات و اختلالات الکترولیتی حاد تبدیل شود.

 شیوع جهانی این عارضه همچنان نگران‌کننده است و سازمان‌های بین‌المللی سلامت سالانه میلیون‌ها مورد ابتلا را در میان شیرخواران گزارش می‌کنند که بخش عمده‌ای از آمار مرگ‌ومیرهای نوزادی در کشورهای در حال توسعه را به خود اختصاص می‌دهد.

 در کشور ایران، با وجود ارتقای چشمگیر شاخص‌های بهداشت عمومی، گسترش شبکه‌های مراقبت بهداشتی اولیه در سطح شهرها و روستاها، و افزایش سطح سواد بهداشتی جامعه، اسهال نوزادان همچنان به عنوان یکی از علل عمده مراجعه به اورژانس‌ها و بخش‌های اطفال در مراکز آموزشی درمانی از جمله بیمارستان‌های وابسته به دانشگاه علوم پزشکی شیراز مطرح است.

تنوع اقلیمی در ایران باعث می‌شود تا شیوع اسهال در مناطق گرمسیر جنوب کشور و استان‌های شمالی در فصول خاصی از سال افزایش یابد. معیارهای تشخیصی اسهال در این گروه سنی، علاوه بر تغییر شکل و تعداد دفعات مدفوع، شامل کاهش وزن ناگهانی، خشکی مخاط دهان، افتادگی فونتانل یا ملاج نوزاد، کاهش برون‌ده ادرار و بی‌حالی نیز می‌باشد که نشان‌دهنده میزان پیشرفت کم‌آبی بدن است. از نظر علل‌شناسی و پاتوفیزیولوژی، اسهال در این سن می‌تواند ناشی از طیف وسیعی از عوامل عفونی و غیرعفونی باشد.

عوامل عفونی شامل ویروس‌هایی نظیر ویروس روتا و ویروس نرو، باکتری‌هایی مانند سالمونلا، شیگلا و سویه‌های بیماری‌زای اشریشیا کلی، و انگل‌هایی نظیر ژیاردیا و کریپتوسپوریدیوم است. عوامل غیرعفونی نیز دربرگیرنده عدم تحمل مواد غذایی، نقایص آنزیمی هضمی، تغییرات ناگهانی در فرمول غذایی، حساسیت به پروتئین شیر گاو و گاهی عوارض دارویی مانند تجویز بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌هاست.

از منظر پاتوفیزیولوژیک، عامل بیماری‌زا از طریق مکانیسم‌های مختلفی باعث بروز علائم می‌شود. در اسهال ترشحی، سموم باکتریایی با فعال کردن مسیرهای پیام‌رسانی سلولی، باعث ترشح شدید آب و یون کلر به داخل لومن روده می‌شوند. در اسهال اسمزی که غالباً ناشی از تخریب پرزهای روده توسط ویروس‌هاست، توانایی هضم و جذب موادی نظیر قند لاکتوز به شدت کاهش می‌یابد و قندهای هضم‌نشده با ایجاد فشار اسمزی، آب را به داخل روده می‌کشند و حجم مدفوع را افزایش می‌دهند.

این اختلالات مکانیکی و سلولی، چرخه معیوبی ایجاد می‌کنند که به سرعت به کم‌آبی، اسیدوز متابولیک و در نهایت شوک در شیرخوار منجر می‌گردد.

درمان‌های پزشکی

رویکرد درمان پزشکی اسهال در شیرخواران زیر شش ماه، عمدتاً بر پایه جبران سریع مایعات و الکترولیت‌های از دست رفته و ممانعت از پیشرفت بیماری به سمت عوارض خطرناک استوار است. درمان خط اول در اکثر موارد خفیف تا متوسط، استفاده از محلول‌های سرم درمانی خوراکی است که حاوی مقادیر دقیقی از سدیم، پتاسیم، کلر، سیترات و گلوکز می‌باشند.

 این محلول‌ها با بهره‌گیری از مکانیسم انتقال هم‌بسته گلوکز و سدیم در سطح سلول‌های اپیتلیال روده، جذب آب را به حداکثر می‌رسانند و تعادل مایعات را بازسازی می‌کنند. در مواردی که شیرخوار دچار کم‌آبی شدید باشد، خستگی مفرط داشته باشد یا توانایی دریافت خوراکی را به دلیل استفراغ‌های مکرر نداشته باشد، سرم‌درمانی وریدی در محیط بیمارستانی و تحت نظارت دقیق تیم پزشکی ضروری است.

انتخاب نوع مایع وریدی و سرعت تزریق بر اساس وزن شیرخوار و شدت اسیدوز تعیین می‌گردد. علاوه بر مدیریت مایعات، استفاده از مکمل‌هایی نظیر روی اهمیت بالینی بالایی دارد. روی نقش حیاتی در ترمیم بافت اپیتلیال روده، بازیابی فعالیت آنزیم‌های حاشیه‌ای پرزها و تقویت سیستم ایمنی ایفا می‌کند و می‌تواند طول دوره و شدت اسهال را به طور قابل توجهی کاهش دهد.

پروبیوتیک‌ها نیز با تنظیم فلور میکروبی روده و رقابت با پاتوژن‌ها، در کوتاه کردن مدت بیماری مؤثر ارزیابی می‌شوند. نکته بسیار حائز اهمیت در درمان پزشکی این گروه سنی، پرهیز مطلق از مصرف خودسرانه داروهای ضداسهال، داروهای کاهش‌دهنده حرکت روده و آنتی‌بیوتیک‌ها است.

مصرف این داروها در شیرخواران زیر شش ماه نه تنها فایده‌ای ندارد، بلکه می‌تواند منجر به انسداد روده، مسمومیت سیستمیک و در موارد خاص، پنهان کردن و بدتر شدن عفونت باکتریایی شود. آنتی‌بیوتیک‌ها صرفاً در مواردی محدود و تنها زمانی که آزمایش‌های آزمایشگاهی و کشت مدفوع، عفونت باکتریایی خاص را تأیید کنند، توسط متخصص اطفال تجویز می‌گردند./ف.نوروزی فرد

دکتر «آرش دشتابی» دکترای تخصصی تغذیه دانشکده تغذیه و علوم غذایی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز